IAISO

Кога зборувате за вашите најважни идеали, не треба да се сосредоточувате само на слободата. Големите филозофи од 18 век и 19 век секогаш зборувале за две работи: слобода и еднаквост
Плутократија значи владеење на богатите. И плутократијата, по дефиниција, не е демократија. Значи, кога зборуваме за пропаѓањето на американската демократија, зборуваме за исклучително сериозен проблем

Соединетите Американски Држави се голема земја. Неверојатно е што пред повеќе од пет децении САД испратија човек на Месечината. Никој друг досега не го повторил тоа достигнување. САД имаат освоено повеќе Нобелови награди во различни области од која било друга земја. Значи, оваа дебата не е за тоа дали Америка е голема земја. Таа несомнено е голема земја.
Прашањето е дали американската демократија пропаѓа. Како човек што ги посетува САД повеќе од пет децении, уште од седумдесеттите и осумдесеттите години, можам да кажам дека многу добро ја познавам земјата. Таму двапати се оженив. Затоа можам да ви кажам дека Америка некогаш беше среќна земја. Но, како што можете да забележите и од денешната дебата, таа повеќе не е среќна земја.
Ќе се обидам да одговорам на три прашања за да го поткрепам ставот дека американската демократија пропаѓа. Прво, како пропаѓа? Второ, зошто пропаѓа? И трето, дали постои решение? Особено сакам да зборувам за решението, бидејќи сите сакаме Америка да успее. Не сакаме Америка да пропадне.
Како пропаѓа американската демократија? Да се потсетиме која е основната цел на демократијата. Демократијата е владеење на народот, од народот и за народот. Начинот на кој оценуваме дали една демократија успеала или не е дали таа успеала да го подобри животот на нејзините граѓани. Долго време Соединетите Американски Држави го подобруваа животниот стандард на своето население. Но потоа тоа престана да се случува.

Податоците се навистина шокантни. Ќе цитирам едно важно истражување на Томас Пикети од 2018 година. Тој укажува дека стагнацијата на приходите на најсиромашните 50 проценти од американското население е во остар контраст со огромниот раст на приходите на најбогатиот еден процент. Во 1970 година, најсиромашните 50 проценти од населението добивале 21 процент од вкупните приходи пред оданочување. До 2014 година нивниот удел се намалил на само 13 проценти. Во истиот период, уделот на најбогатиот еден процент од населението се зголемил од девет на 20 отсто. Погледнете ја таа нееднаквост.
Кога станува збор за богатството на домаќинствата, уделот што го поседуваат најбогатите 0,1 проценти од населението се зголемил од 8,9 на 13,6 отсто.
Во исто време, уделот на најсиромашните 50 проценти се намалил од 3,8 на 2,5 отсто. Оттука можете да видите дека обичните луѓе повеќе не ги чувствуваат придобивките од демократијата.

Би сакал да можам да ви покажам еден графикон. Во 1970 година, средната доходна класа, која го претставувала мнозинството Американци, располагала со 62 проценти од приходите. До 2020 година тој удел се намалил на 42 проценти. Во истиот период, уделот на населението со високи приходи пораснал од 29 на 50 проценти. Очигледно е дека нешто суштински тргнало наопаку. А резултатот е дека луѓето страдаат.
Дури и во колумна на Мартин Волф во „Фајненшл тајмс“ се зборува за извонредната динамика на американската економија, но истовремено и за страдањето на американските граѓани. И знаете што е најшокантно? Соединетите Американски Држави се единствената голема развиена земја во која очекуваниот животен век се намалува. Верувајте ми, еден од најважните показатели за благосостојбата на едно општество е токму очекуваниот животен век. Во повеќето земји во светот, вклучувајќи ги и сиромашните земји во развој, животниот век се зголемува. Но во САД се намалува.
Дури и познатиот конзервативен британско-американски историчар Најал Фергусон објави статија во која вели дека, ако ги погледнете социјалните показатели на Соединетите Американски Држави, тие потсетуваат на поранешниот Советски Сојуз. Зарем тоа не е неверојатно? Тоа покажува дека демократијата пропаѓа.
Податоците се непобитни. Зошто пропаѓа демократијата? Ова е големото прашање. Американските граѓани секојдневно го искажуваат своето мислење. Излегуваат на избори, гласаат, зборуваат, протестираат, прават сè што треба да прават граѓаните во една демократија. Но ништо не се менува. Зошто?
Сега ќе нагласам една многу важна работа. Кога ги набљудувате демократиите, не обрнувајте внимание само на ритуалите. Луѓето одат на гласачките места, ги пополнуваат гласачките ливчиња и велат: „Јас ја избирам мојата влада. Јас одлучувам“.

Но погледнете подлабоко. Ќе откриете дека, и покрај сите тие демократски ритуали и активности, ништо суштински не се менува. Затоа што власта е заробена.
Како е заробена? Ќе цитирам двајца истражувачи, Мартин Гиленс и Бенџамин Пејџ, кои направиле обемни анализи на американскиот политички систем. Многу од овие податоци можете да ги најдете и во мојата книга „Дали Кина победи?“, во која детално објаснувам како дошло до оваа состојба. Нивното истражување покажува дека, кога ќе се земат предвид влијанието на економските елити и организираните интересни групи, ставовите на просечниот американски граѓанин имаат речиси никакво статистички значајно влијание врз јавните политики.
Од друга страна, преференциите на богатите граѓани имаат многу поголемо независно влијание врз политичките одлуки отколку преференциите на обичните луѓе. И слушнете го ова. Истражувачите заклучуваат дека во Соединетите Американски Држави мнозинството не владее, барем не во смисла на реално определување на политичките одлуки. Кога мнозинството граѓани не се согласуваат со економските елити или со организираните интересни групи, најчесто губат.
Повторно ќе нагласам: Во Соединетите Американски Држави мнозинството не владее. Како можете да се нарекувате демократија кога желбите на мнозинството немаат влијание врз одлуките на владата? Она што е неверојатно е дека повеќето луѓе воопшто не се свесни за ова. Тоа се случувало внимателно, постепено и речиси незабележливо. Не го гледате тоа во главните вести. Не го читате ниту во весниците. Но тоа е реалноста.
Еден од најпочитуваните поранешни претседатели на американските Федерални резерви, Пол Волкер, кој беше и мој добар пријател, еднаш рече: „Соединетите Американски Држави практично станаа плутократија“.
А да бидеме сосема јасни. Плутократија значи владеење на богатите. И плутократијата, по дефиниција, не е демократија. Значи, кога зборуваме за пропаѓањето на американската демократија, зборуваме за исклучително сериозен проблем.

Дали постои решение? Јас навистина верувам дека овој проблем може да се реши. Но бидејќи проблемот е толку длабок и структурен, мора да ги пронајдеме неговите вистински корени. Мора да се вратиме на мудроста на големите филозофи. Еден од нив, кого многу го проучував, е Џон Ролс. Во својата книга „Теорија на правдата“, Ролс објаснува дека зголемувањето на приходите на побогатите може да биде оправдано само доколку од тоа имаат корист и најсиромашните. Ако сакате да им дадете повеќе на богатите, повелете. Но погрижете се и оние на дното на општеството да напредуваат. Тоа е суштински важно.
Кога зборуваме за најважните идеали на едно општество, не смееме да зборуваме само за слободата. Големите филозофи од 18 век и 19 век секогаш зборувале за две вредности: Слобода и еднаквост. Но денес сите како да го заборавиле зборот „еднаквост“. А токму тоа е суштината.
Ако сакате да создадете општество во кое мнозинството граѓани, особено најсиромашните 50 проценти, ќе чувствуваат вистинска благосостојба, мора да направите тие да се чувствуваат како рамноправни учесници и сопственици на сопственото општество.
Мора да создадете систем што ќе работи во интерес на мнозинството. Тоа е она што демократијата треба да го прави. И затоа, ако гласате за тврдењето дека американската демократија пропаѓа, знаете што всушност правите? Ѝ помагате на Америка да се разбуди. Ѝ испраќате порака: „Разбуди се, Америка. Време е за промена!“

Авторот е сингапурски дипломат и геополитички консултант, професор, публицист и поранешен амбасадор во Обединетите нации